Wie voor het eerst door Salobreña wandelt, merkt het direct. De witte huizen. Ze lijken bijna licht te geven onder de Andalusische zon. Tussen de bloemen, de smalle straatjes en het Moorse kasteel vormt het wit misschien wel het meest herkenbare beeld van het dorp.

Maar waarom zijn de huizen eigenlijk wit? Is het alleen vanwege de warmte? Vanwege de traditie? Of omdat het simpelweg mooi is? Zoals zo vaak in Andalusië blijkt het antwoord een stuk interessanter te zijn.

En het verhaal begint honderden jaren geleden.

Het korte antwoord: tegen de hitte

Laten we beginnen met het meest voor de hand liggende antwoord. Ja, witte huizen blijven koeler. Donkere kleuren absorberen warmte. Witte oppervlakken weerkaatsen zonlicht. In een regio waar zomertemperaturen regelmatig boven de 35 graden uitkomen, maakt dat een groot verschil.  Volgens architectuurhistorici werd kalk (cal) al eeuwenlang gebruikt om huizen koeler te houden tijdens de hete Andalusische zomers. De witte laag reflecteert zonlicht en helpt de muren minder warmte op te slaan.

Maar daarmee is het verhaal nog lang niet compleet.

De witte dorpen bestonden al vóór het toerisme

Veel mensen denken dat de witte huizen vooral bedoeld zijn om toeristen te trekken. Het tegenovergestelde is waar. De witte dorpen van Andalusië bestonden al eeuwen voordat iemand ooit van toerisme had gehoord. Volgens historicus Eduardo Mosquera Adell van de Universiteit van Sevilla werd witkalk al toegepast tijdens de islamitische periode van Andalusië. De veertiende-eeuwse Andalusisch-Arabische geleerde Ibn Khaldun beschreef zelfs al methoden om witkalk te maken.

Wanneer je vandaag door Salobreña loopt, kijk je dus eigenlijk naar een traditie die mogelijk teruggaat tot de tijd van Al-Andalus.

Kalk was het schoonmaakmiddel van vroeger

Het meest verrassende deel van het verhaal heeft niets met architectuur te maken.

Maar met ziekte.

Volgens onderzoek dat werd gepubliceerd door National Geographic ontstond het beeld van de witte Andalusische dorpen grotendeels tijdens de epidemieën die Andalusië tussen de zestiende en negentiende eeuw teisterden. Tijdens uitbraken van pest, cholera, gele koorts en andere ziekten werden huizen regelmatig witgekalkt om hygiënische redenen. Waarom? Omdat kalk antibacteriële eigenschappen heeft. Moderne onderzoeken tonen aan dat gebluste kalk bacteriën kan doden, waaronder de bacterie die cholera veroorzaakt. Met andere woorden: De witte huizen van Andalusië zijn deels het resultaat van eeuwenlange pogingen om ziektes te bestrijden. Dat had ik zelf eerlijk gezegd ook niet verwacht toen ik voor het eerst door Salobreña liep.

Van noodzaak naar traditie

Na iedere epidemie werden huizen opnieuw gewit. Na een overlijden gebeurde hetzelfde. Historici wijzen erop dat het witten van huizen in Zuid-Spanje eeuwenlang werd gezien als een teken van hygiëne, zorg voor de woning en sociale trots. Wat begon als een praktische bescherming tegen hitte en ziektes groeide uit tot een kenmerk van de Andalusische identiteit. Tegenwoordig behoren de witte dorpen (pueblos blancos) tot de bekendste culturele symbolen van Andalusië. Wat begon als een praktische maatregel groeide langzaam uit tot een culturele traditie. Generatie na generatie bleef de gewoonte bestaan. Niet omdat mensen nog bang waren voor cholera. Maar omdat wit hoorde bij het dorp.

Ook armoede speelde een rol

Er is nog een reden waarom zoveel huizen wit werden.

Kalk was goedkoop.

Volgens onderzoekers van de Pablo de Olavide Universiteit in Sevilla konden veel families zich eeuwenlang geen dure pigmenten of verf veroorloven. Kalk gemengd met water was betaalbaar, eenvoudig aan te brengen en overal verkrijgbaar. Het resultaat? Hele dorpen kregen dezelfde kleur. Niet omdat daar een architect achter zat. Maar omdat het de meest praktische oplossing was.

Waarom Salobreña zo bijzonder is

In veel Andalusische dorpen zie je witte huizen. Maar in Salobreña heeft het wit een extra functie. Het dorp is gebouwd tegen een steile rots. Daardoor lijken de huizen bijna tegen elkaar aan te zijn geplakt. Van een afstand vormen ze samen een wit tapijt dat omhoog kruipt richting het kasteel.  Volgens Turismo Salobreña heeft het historische centrum nog steeds grotendeels zijn oorspronkelijke Andalusische structuur behouden, met smalle straatjes, witte gevels en een middeleeuwse indeling die teruggaat tot de Moorse periode.

Dat verklaart waarom Salobreña zo vaak wordt vergeleken met de beroemde pueblos blancos van Andalusië.

Het wit hoort bij het licht

Wat ik persoonlijk misschien nog wel het mooiste vind, is hoe het wit verandert gedurende de dag. Vroeg in de ochtend krijgt het dorp een zachte gouden gloed. Rond het middaguur lijkt het wit bijna fel licht te weerkaatsen. En tegen zonsondergang kleuren de gevels roze, oranje en goud. Misschien is dat ook de reden waarom fotografen zo graag naar Salobreña komen. Het wit is nooit echt wit. Het leeft mee met het licht.

Een levende traditie

Hoewel veel huizen tegenwoordig met moderne verf worden geschilderd, wordt in Andalusië nog steeds regelmatig gebruikgemaakt van traditionele kalktechnieken. De productie van traditionele Andalusische witkalk werd in 2011 zelfs erkend door UNESCO als immaterieel cultureel erfgoed. Dat betekent dat het wit van de Andalusische dorpen niet alleen een kleur is. Het is cultureel erfgoed. Een traditie die eeuwen oud is.

Meer dan een mooie kleur

De volgende keer dat je door Salobreña wandelt, kijk dan eens anders naar de witte huizen. Ze zijn niet wit omdat iemand dat mooi vond. Ze vertellen een verhaal. Over hete zomers. Over Moorse bouwtradities. Over epidemieën. Over armoede en vindingrijkheid. Over generaties bewoners die hun huizen ieder jaar opnieuw witten. En misschien is dat wel het mooiste aan Salobreña. Zelfs de kleur van de muren heeft hier een geschiedenis.

Slapen tussen de witte huizen van Salobreña

Wil je zelf ervaren hoe het is om te verblijven midden tussen de witte huizen van het historische centrum? Mijn vakantiehuis Casa Paseo de las Flores ligt in het hart van het oude Salobreña. Wanneer je de trap op loopt en onze terrasdeur opent, stap je direct uit op de historische Paseo de las Flores, aan de voet van het Moorse kasteel. Terwijl duizenden bezoekers omhoog wandelen richting het kasteel, woon je hier letterlijk tussen de witte huizen, smalle straatjes en eeuwenoude geschiedenis van het dorp.

Voor mij is dat nog steeds een van de mooiste plekken van Salobreña. Vanuit het huis loop je zo naar het kasteel, de uitzichtpunten en de verborgen hoekjes van het oude centrum die het dorp zo bijzonder maken.